Béo phì làm giảm tuổi thọ: Nguy cơ tiềm ẩn bạn cần biết

Béo phì không chỉ là vấn đề thẩm mỹ mà còn là nguyên nhân làm giảm đáng kể tuổi thọ trung bình của con người. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa chỉ số BMI cao và nguy cơ tử vong sớm. Vậy cụ thể béo phì có thể rút ngắn tuổi thọ bao nhiêu năm, ảnh hưởng ra sao và cách để cải thiện tình trạng này?

Kết quả nghiên cứu lớn về mối liên hệ giữa béo phì và tuổi thọ

Quy mô, đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Một nghiên cứu quy mô lớn được công bố trên tạp chí The Lancet (2016) đã đưa ra mối liên hệ đáng chú ý giữa béo phì và nguy cơ tử vong sớm. Nghiên cứu phân tích dữ liệu từ hơn 10 triệu người tại 239 nghiên cứu đoàn hệ từ 32 quốc gia nhằm loại bỏ yếu tố gây nhiễu bằng cách loại trừ người hút thuốc lá và bệnh nhân mắc bệnh tim, ung thư hay suy thận từ đầu.

Phân loại mức độ béo phì theo BMI

Chỉ số BMI (Body Mass Index) là công cụ phổ biến để xác định mức độ thừa cân – béo phì của một cá nhân, được tính bằng công thức: cân nặng chia cho bình phương chiều cao (kg/m²). Theo WHO, phân mức BMI như sau:

• 18.5 – 24.9: bình thường
• 25.0 – 29.9: thừa cân
• 30.0 – 34.9: béo phì độ I
• 35.0 – 39.9: béo phì độ II
• ≥ 40: béo phì nghiêm trọng (độ III)

Thống kê mức giảm tuổi thọ ở từng nhóm

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng những người có chỉ số BMI từ 30 trở lên có thể mất trung bình từ 2 đến 10 năm tuổi thọ so với người có cân nặng bình thường. Cụ thể:

• Béo phì độ I làm giảm 1-3 năm tuổi thọ
• Béo phì độ II giảm 3-6 năm
• Béo phì độ III có thể làm mất trên 10 năm tuổi thọ

Điều này tương đương với tác hại của việc hút thuốc hàng ngày ở mức độ cao – một sự so sánh cho thấy béo phì là một yếu tố nguy hiểm không thể xem nhẹ.

Những nguy cơ tử vong và bệnh lý tăng cao do béo phì

Tăng nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ, tiểu đường, ung thư

Béo phì là yếu tố nguy cơ chính làm tăng tỉ lệ mắc và tử vong do nhiều bệnh lý nghiêm trọng, bao gồm:

• Bệnh tim mạch: tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, suy tim.
• Đột quỵ: tắc nghẽn mạch máu não do mỡ máu cao.
• Tiểu đường tuýp 2: rối loạn chuyển hóa glucoz, kháng insulin.
• Các bệnh ung thư (đại tràng, vú, nội mạc tử cung): do rối loạn hormone, viêm mãn tính.

Theo WHO, khoảng 44% bệnh tiểu đường, 23% bệnh tim thiếu máu cục bộ và 7%-41% một số loại ung thư có liên quan đến béo phì.

Sự khác biệt nguy cơ giữa nam và nữ

Nghiên cứu của Đại học Harvard (Mỹ) năm 2022 chỉ ra rằng béo phì ảnh hưởng tiêu cực đến hai giới khác nhau. Nam giới béo phì có xu hướng tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch, trong khi nữ giới béo phì dễ mắc bệnh tiểu đường và một số loại ung thư phụ khoa. Ngoài ra, phụ nữ sau mãn kinh có tỷ lệ tích mỡ nội tạng cao và nguy cơ cao hơn nhóm tiền mãn kinh.

Số liệu thực tế về béo phì và tuổi thọ tại Việt Nam & thế giới

Tỷ lệ người béo phì và thừa cân các nhóm tuổi

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2022, ước tính có hơn 650 triệu người trưởng thành trên toàn cầu bị béo phì. Tại Việt Nam, tỷ lệ thừa cân – béo phì ở người trưởng thành tăng từ 10,5% (năm 2009) lên hơn 18% vào năm 2020 (Viện Dinh dưỡng Quốc gia). Đặc biệt, tại các đô thị lớn như TP.HCM và Hà Nội, con số có thể vượt mốc 25% ở lứa tuổi trung niên.

Dự báo xu hướng tương lai

WHO dự báo đến năm 2035, gần 1/2 dân số toàn cầu sẽ bị thừa cân hoặc béo phì nếu không có can thiệp y tế và xã hội hiệu quả. Ở Việt Nam, sự thay đổi nhanh về phong cách sống đô thị, lối ăn uống nhiều đường và chất béo, ít vận động khiến tỷ lệ này có thể còn tiếp tục tăng mạnh trong 10-15 năm tới.

Các giải pháp phòng ngừa giúp kéo dài tuổi thọ cho người thừa cân, béo phì

Chế độ dinh dưỡng khoa học, lành mạnh

Việc thay đổi chế độ ăn đóng vai trò nền tảng trong kiểm soát cân nặng. Người thừa cân nên:

• Hạn chế thực phẩm giàu năng lượng như đồ chiên, thức ăn nhanh, nước ngọt có gas.
• Tăng cường rau xanh, trái cây, thực phẩm nguyên cám và protein từ cá, đậu, thịt nạc.
• Giảm dần khẩu phần ăn để tạo thâm hụt calo hợp lý mỗi ngày.

Chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc chế độ DASH được nhiều chuyên gia khuyến nghị do vừa giúp giảm cân, vừa kiểm soát huyết áp và giảm nguy cơ bệnh tim mạch.

Vận động hợp lý và duy trì cân nặng ổn định

WHO khuyến nghị mỗi người trưởng thành nên tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần với cường độ vừa (như đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe). Ngoài ra:

• Tập luyện sức mạnh 2 – 3 buổi/tuần giúp tăng khối cơ, cải thiện trao đổi chất.
• Ưu tiên hoạt động vận động nhẹ hàng ngày như leo cầu thang, đứng dậy đi lại trong giờ làm việc.

Kết hợp vận động và dinh dưỡng hợp lý giúp người thừa cân giảm từ 5-10% trọng lượng cơ thể sau 3-6 tháng – mức có thể cải thiện đáng kể nguy cơ mắc bệnh mạn tính.

Lời khuyên từ chuyên gia y tế, thay đổi lối sống

Giảm cân bền vững không chỉ bắt đầu từ ăn kiêng mà là quá trình thay đổi toàn diện về nhận thức và hành vi. Theo TS. Nguyễn Trọng Hòa (Viện Dinh dưỡng Việt Nam): “Sự đồng hành từ bác sĩ dinh dưỡng, tâm lý và chuyên gia vận động là yếu tố cốt lõi trong hành trình giảm cân hiệu quả và lành mạnh”. Người thừa cân nặng nên:

• Thăm khám sức khỏe định kỳ để tầm soát sớm các bệnh kèm theo.
• Thiết lập mục tiêu giảm cân thực tế, không quá gấp rút.
• Quản lý stress, ngủ đủ giấc – vì thiếu ngủ tăng hormone gây đói như ghrelin.

Béo phì làm giảm tuổi thọ là sự thật đã được chứng minh bằng nhiều nghiên cứu toàn cầu. Tuy nhiên, điều tích cực là phần lớn các yếu tố nguy cơ có thể được kiểm soát bằng những thay đổi phù hợp về dinh dưỡng và vận động. Mỗi quyết định lành mạnh ngày hôm nay sẽ giúp bạn sống thọ và khỏe mạnh hơn trong tương lai.

Nguồn tham khảo

(1) Prospective Studies Collaboration. Body-mass index and cause-specific mortality in 900,000 adults: Collaborative analyses of 57 prospective studies – The Lancet (2009).
(2) Viện Dinh Dưỡng Quốc gia – Báo cáo quốc gia về tình trạng thừa cân, béo phì tại Việt Nam năm 2020.
(3) WHO – Factsheet về béo phì toàn cầu cập nhật 2022.
(4) Harvard School of Public Health – Béo phì, tuổi thọ và giới tính (2022).
(5) Hiệp hội dinh dưỡng Hoa Kỳ – Hướng dẫn chế độ ăn uống + hoạt động thể chất (2021).