Tuổi thọ bình quân người Việt Nam 2024: Tăng mạnh, vì sao?

Tuổi thọ bình quân người Việt Nam năm 2024 đã có bước tăng trưởng ấn tượng, phản ánh rõ nét hiệu quả của các chính sách y tế, dân số và phát triển kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, phía sau con số tích cực này, Việt Nam đang đối mặt không ít thách thức về chất lượng sống, sức khỏe và già hóa dân số đáng quan tâm.

Thành tựu nổi bật trong công tác dân số và phát triển

Kiểm soát mức sinh và tăng GDP

Trong vòng 30 năm qua, Việt Nam đã thành công trong việc kiểm soát mức sinh, từ mức 3,8 con/phụ nữ năm 1989 xuống còn khoảng 2,1 vào năm 2024 – mức sinh thay thế lý tưởng. Thành công này giúp ổn định quy mô dân số, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế. Nhờ duy trì mức sinh hợp lý, tăng trưởng GDP bình quân đầu người cũng được đẩy mạnh, đóng góp vào việc cải thiện sức khỏe cộng đồng và điều kiện sống.

Cải thiện cơ cấu dân số và giáo dục

Sự chuyển dịch cơ cấu dân số theo hướng tăng tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động và giảm tỷ lệ phụ thuộc đã tạo ra “cơ cấu dân số vàng”. Ngoài ra, Việt Nam đạt được tiến bộ trong giáo dục đại trà, đặc biệt ở phụ nữ – yếu tố quan trọng giúp nâng cao nhận thức về sức khỏe sinh sản, phòng tránh bệnh tật và quản lý tài chính cá nhân.

Nguyên nhân giúp tuổi thọ bình quân tăng cao

Giảm tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ em

Theo Tổng cục Dân số (2024), tỷ lệ tử vong mẹ giảm từ 233/100.000 (năm 1990) xuống còn dưới 45/100.000 ca sinh sống. Tỷ lệ tử vong trẻ dưới 1 tuổi cũng giảm mạnh, từ 36,7% xuống còn 14,9% năm 2023. Những con số trên phản ánh mạng lưới y tế cơ sở, đặc biệt là chăm sóc sức khỏe mẹ và bé, ngày càng hiệu quả và tiếp cận nhiều khu vực khó khăn.

Cải thiện sức khỏe sinh sản, thể lực, tầm vóc

Nâng cao dinh dưỡng trong những năm đầu đời và tăng cường vận động học đường giúp cải thiện tầm vóc của thanh thiếu niên. Chiến lược dinh dưỡng quốc gia đã giúp tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ giảm xuống dưới 10% và tỷ lệ thanh niên tham gia thể thao thường xuyên đạt hơn 60%, theo số liệu của Bộ Y tế (2023).

Thách thức và nguy cơ mới đặt ra

Mức sinh thấp và già hóa dân số nhanh

Tốc độ già hóa dân số Việt Nam nhanh gấp đôi mức trung bình thế giới. Dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ bước vào giai đoạn dân số già. Điều này đồng nghĩa với áp lực ngày càng lớn lên hệ thống y tế, bảo hiểm xã hội và thị trường lao động, nhất là khi mức sinh giảm dưới mức thay thế tại nhiều đô thị trung tâm.

Mất cân bằng giới tính, tảo hôn

Youth Policy Index (2023) cho thấy tỷ lệ giới tính khi sinh tại Việt Nam hiện là 112 bé trai/100 bé gái (so với mức tự nhiên 104–106). Tình trạng tảo hôn tại các vùng dân tộc thiểu số, miền núi khiến cho mô hình gia đình chưa thật sự bền vững, dẫn đến nhiều hệ lụy về y tế và kinh tế cho thế hệ kế tiếp.

Mang thai ở tuổi vị thành niên

Trung bình mỗi năm Việt Nam có trên 20.000 ca sinh từ phụ nữ dưới 18 tuổi, theo Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2022). Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh mà còn là nguyên nhân dẫn đến nghèo đói nhiều thế hệ.

Giải pháp nâng cao tuổi thọ và chất lượng dân số

Tăng đầu tư cho y tế, giáo dục, an sinh xã hội

Việc ưu tiên ngân sách cho y tế dự phòng, đặc biệt tuyến cơ sở để kịp thời phát hiện và điều trị bệnh là điểm then chốt. Đồng thời, mở rộng chính sách giáo dục toàn diện về sức khỏe sinh sản, tài chính cá nhân và mô hình sống tích cực ở tuổi già là chiến lược lâu dài giúp giảm gánh nặng bệnh tật và nâng cao chất lượng sống.

Truyền thông, giáo dục về dân số và phát triển bền vững

Các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng về bình đẳng giới, phòng tránh tảo hôn, chăm sóc người cao tuổi cần đi sâu vào cấp xã, huyện. Ngoài ra, các chương trình Việt hóa về mô hình “lão hóa chủ động” từ các quốc gia phát triển giúp xây dựng hệ sinh thái sống tích cực cho người về hưu.

Thực trạng tuổi thọ và số năm sống khỏe ở Việt Nam

Tuổi thọ bình quân và thứ hạng khu vực Đông Nam Á

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tuổi thọ trung bình của người Việt năm 2024 đạt 74,6 tuổi, tăng 0,9 năm so với năm 2019. Việt Nam đứng thứ ba trong khu vực Đông Nam Á, sau Singapore (84,5) và Thái Lan (77,2).

Số năm sống chung với bệnh tật của người Việt

Tuy tuổi thọ tăng, nhưng trung bình người Việt sống hơn 10 năm cuối đời với các bệnh mạn tính (WHO, 2023). Điều này cho thấy khoảng cách giữa “tuổi thọ toàn phần” và “số năm sống khỏe” đang dần tăng, đặt ra yêu cầu mới về kiểm soát bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường, tim mạch và ung thư.

Nguyên nhân khiến người Việt sống lâu nhưng sức khỏe chưa tốt

Chế độ dinh dưỡng chưa hợp lý

Báo cáo Viện Dinh dưỡng quốc gia (2023) chỉ ra 43,7% người trưởng thành tiêu thụ vượt ngưỡng muối cho phép; tiêu thụ rau, trái cây vẫn dưới ngưỡng khuyến cáo của FAO. Thói quen ăn mặn, ăn đồ chiên rán khiến gia tăng các bệnh về tim mạch và huyết áp.

Bệnh không lây nhiễm, ảnh hưởng lối sống (hút thuốc, rượu bia…)

Việt Nam nằm trong nhóm các nước có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới (khoảng 45,3%), kèm theo tỷ lệ tiêu thụ rượu bia gia tăng (Bộ Y tế, 2022). Những yếu tố này đã trực tiếp ảnh hưởng tới chất lượng sống và tăng gánh nặng y tế dài hạn.

Khuyến nghị nâng cao chất lượng sống song hành với tăng tuổi thọ

Cải thiện dinh dưỡng, lối sống

Các chương trình “Dinh dưỡng hợp lý cho cộng đồng” được triển khai tại 63/63 tỉnh thành, kết hợp cùng truyền thông hành vi đã giúp người dân cải thiện nhận thức về ăn uống lành mạnh, tăng cường vận động. Mục tiêu đặt ra đến năm 2030 toàn dân đạt trung bình từ 6.000–7.000 bước đi bộ/ngày.

Kiểm soát bệnh không lây nhiễm

Chính phủ đẩy mạnh tầm soát sớm các bệnh mạn tính tại tuyến y tế cơ sở để giảm thiểu biến chứng, đặc biệt ở người trên 50 tuổi. Đồng thời, xây dựng hệ thống dữ liệu điện tử quản lý bệnh theo hồ sơ cá nhân cũng giúp nâng cao chất lượng theo dõi và điều trị.

Số liệu tuổi thọ bình quân và chênh lệch theo giới tính, khu vực

Tuổi thọ bình quân toàn quốc, nam và nữ

Theo Tổng cục Thống kê (tháng 3/2024), tuổi thọ trung bình của nam là 71,2 tuổi, trong khi nữ là 77,9 tuổi. Khoảng cách lớn này xuất phát từ lối sống rủi ro hơn ở nam giới như hút thuốc, uống bia rượu nhiều hơn.

Tuổi thọ ở thành thị và nông thôn

Người dân thành thị có tuổi thọ cao hơn trung bình từ 3–5 năm so với nông thôn, nhờ điều kiện chăm sóc y tế tốt hơn, môi trường sống thuận lợi và tiếp cận dễ dàng với dịch vụ sức khỏe. Tuy nhiên, xu hướng đô thị hóa nếu thiếu kiểm soát có thể làm mất ổn định sinh thái và gây hiệu ứng ngược về môi trường sống lâu dài.

So sánh tuổi thọ bình quân của người Việt Nam với thế giới và khu vực năm 2024

Việt Nam so với các nước Đông Nam Á về tuổi thọ và số năm sống khỏe

So với các quốc gia láng giềng, người Việt có tuổi thọ tương đối cao, nhưng số năm sống khỏe chỉ đạt khoảng 64 tuổi, thấp hơn Singapore trên 10 năm. Đây là chỉ báo cho thấy Việt Nam cần quan tâm nhiều hơn đến yếu tố “sống khỏe” thay vì chỉ kéo dài sự sống.

Việt Nam so với thế giới về mức tăng tuổi thọ và đặc điểm nhân khẩu học

Việt Nam xếp thứ 77/194 quốc gia về tuổi thọ (WHO, Global Report 2023), với mức tăng tuổi thọ nhanh thứ 2 tại châu Á. Tuy nhiên, tốc độ tăng tỷ lệ người già cao (từ 7% năm 2014 lên gần 12% năm 2024) khiến nước ta đối diện nguy cơ “già trước giàu”.

Những yếu tố đặc thù ảnh hưởng đến tuổi thọ người Việt

Sự gia tăng tuổi thọ ở Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố gia đình, chế độ ăn truyền thống, mô hình trợ giúp xã hội dựa vào dòng tộc. Tuy nhiên, các yếu tố này đang suy yếu dần, tạo ra khoảng trống cho hệ thống an sinh hiện đại vào cuộc để hỗ trợ người cao tuổi sống chủ động và có chất lượng.

Kết luận: Tuổi thọ bình quân người Việt Nam 2024 tăng mạnh là tín hiệu tích cực, phản ánh thành tựu toàn diện về y tế và xã hội. Tuy nhiên, để việc tăng tuổi thọ không đi cùng với thời gian sống chung với bệnh tật, Việt Nam cần đẩy mạnh cải thiện chất lượng sống, đặc biệt ở người lớn tuổi, và phát triển chính sách dân số dài hạn nhằm ứng phó kịp thời với thách thức già hóa.

Nguồn dữ liệu tham khảo

1. Tổng cục Dân số – Kế hoạch hóa gia đình, Báo cáo dân số năm 2024

2. Bộ Y tế, Báo cáo chiến lược quốc gia về sức khỏe sinh sản 2023

3. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Global Health Observatory 2023

4. Tổng cục Thống kê Việt Nam, Bản tin thống kê dân số tháng 3/2024

5. Viện Dinh dưỡng quốc gia, Điều tra dinh dưỡng toàn quốc 2023